Mijn maskerKinderen vinden het heerlijk om met maskers te spelen en zich anders voor te doen dan ze zijn. Ze ‘worden’ als het ware de persoonlijkheid die bij het masker hoort. Veel volwassenen zetten ook nog graag een masker op, tijdens het jaarlijkse carnavalsfeest bijvoorbeeld. Maar ook toneelspelers maken vaak gebruik van maskers, soms een letterlijk masker, maar vaak ook door zichzelf te schminken. Op die manier tonen ze aan het publiek niet zichzelf maar het gezicht van het karakter dat zij spelen.

 

De symboliek van het masker wordt binnen de psychotherapie ook gebruikt. Er wordt mee bedoeld dat we ons bewust of onbewust anders voordoen aan de wereld dan we zijn. Het doel van het masker is meestal om ons beter voor te doen dan we zijn.

Bepaalde aspecten van onszelf die we als negatief bestempelen willen we verbergen. Terwijl we die aspecten van onszelf die we als positief ervaren juist willen benadrukken. We hebben een ideaalbeeld van onszelf gemaakt als een model, een masker, waarachter wij ons verbergen. We laten de wereld alleen ons masker zien. Al de aspecten van onszelf die we willen verbergen worden samen ook wel aangeduid als je ‘schaduw’, omdat het aspecten zijn die je liever in de schaduw houdt zodat ze niet opvallen.

Het ontwikkelen van de schaduw en het masker kan als volgt begrepen worden: Jonge kinderen leren in hun omgeving waar ze opgroeien dat bepaald gedrag gewaardeerd wordt, terwijl ander gedrag wordt afgewezen. Zo leren ze onderscheid maken tussen ‘slecht’ en ‘goed’ gedrag. Omdat het gedrag van jonge kinderen nog sterk direct wordt aangestuurd door impulsen vanuit de kern van henzelf, ervaren ze daardoor ook dat bepaalde innerlijke impulsen door hun omgeving worden afgewezen. En dat roept angst op omdat ze voor hun overleving sterk afhankelijk zijn van de mensen in hun omgeving. De conclusie is dan al snel gemaakt: “Ik heb slechte impulsen in mijzelf en om te overleven moet ik die verbergen.” Daarmee is de schaduw geboren.

Tegelijkertijd leert het kind welk gedrag wel gewaardeerd wordt en welke normen en waarden belangrijk zijn in de omgeving waarin ze opgroeien en past zich daaraan aan. Dit is de geboorte van de ‘lichtzijde’ van de persoonlijkheid: die aspecten van onszelf die we aan anderen willen tonen, heet masker.

De splijting van ons Zelf in de schaduw en het masker is geen bewust proces. Het ontwikkelt zich geleidelijk en (wordt) onbewust. We zetten een masker op en weten niet meer dat we dat gedaan hebben, we denken dat we ons masker ‘zijn’. We ontkennen de ‘duistere’ aspecten van onszelf zo sterk dat we ze buiten onszelf projecteren en ons er niet meer van bewust zijn dat ze deel van ons uitmaken. Ons masker en onze schaduw zijn onbewust geworden.

Maar hoewel de splijting in schaduw en masker ons in eerste instantie hielp om als kind te overleven, kunnen we er als volwassene last van krijgen. Want de aspecten van onszelf die we onderdrukt en onbewust gemaakt hebben, zijn wel ondergronds gegaan maar ze oefenen druk op ons uit om gezien en gewaardeerd te worden. Ze komen voortdurend naar boven in onze dromen en angsten. De splijting zet ons vast en beperkt onze gedragspatronen.

“Ik las als ontspanning een fantasyboek over een jonge tovenaarsleerling. Totaal onverwacht werd ik geraakt door een zin in dat boek: ‘Wees niet de bouwer van je eigen gevangenis.’ De hoofdpersoon werd door die zin bevrijd en ik werd er ook door bevrijd, want het opende mijn ogen, ik besefte plotseling dat dit precies was wat ik deed: Ik zette mijzelf vast in een gevangenis met muren van gedachten, angsten en overtuigingen en de enige die de muren kon afbreken was ik zelf!”

Wanneer we de moed hebben om op onderzoek te gaan en in onze schaduw te kijken, blijkt daar een enorm potentieel aan kracht en mogelijkheden te liggen. Als we dat potentieel herkennen en omarmen dan verliest de schaduw zijn dreiging en kunnen we ons masker afzetten en heel worden. Zonder ons masker tonen we ons zelf zoals we zijn en dan blijken we altijd mooie mensen te zijn!

Oefening, je schaduw ontmoeten

De Engelse psychoanalytica Molly Tuby geeft zes manieren aan waarop we onze schaduw kunnen tegenkomen. Deze oefening vraagt om eerlijkheid en kan confronterend voor je zijn.

Ga er eens rustig voor zitten met pen en papier en beantwoord de volgende vragen.
De voorbeelden bij de vragen zijn bedoeld om je denken op gang te brengen.

  1. Welke overdreven oordelen en gevoelens heb ik ten opzichte van anderen?
       ‘Het is toch niet normaal dat hij dat doet!’
       ‘Dat hij zich in die kleren durft te vertonen!’
  2.  Welke negatieve feedback krijg je regelmatig van anderen?
       ‘Waarom bel je nooit als je te laat komt?’
       ‘Waarom neem je nooit eens initiatief?’
  3. Welke interacties hebben steeds dezelfde vervelende uitwerking op verschillende mensen?
       ‘We krijgen het gevoel dat je niet helemaal eerlijk tegenover ons bent.’
       ‘Wat wil je nou eigenlijk, wees nou eens duidelijk!’
  4. Welke impulsieve onopzettelijke daden heb je de laatste tijd gedaan?
       'Een opmerking die er zomaar uitfloepte.'
       'Iets stukgemaakt.'
  5. In welke situatie voelde je je vernederd?
       ‘Ik schaam me dat ik zo behandeld werd door ….’
       ‘Ik schaam me dat hij/zij zag dat ik …..’
  6. Wanneer ben je overdreven woedend over de fouten van anderen?
       ‘Zij is ook nooit op tijd!’
       ‘Hij kan zichzelf ook nooit beheersen!’

Lees ook deze blog nog eens over dit onderwerp.